KONYA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ

SÂL-NÂME  !

Mehmet Eminoğlu

Sâl-Nâme, genel olarak geçmiş yılların veya bir yılın bütün olaylarını, her nevi icraatını, istatistik, ziraat ticaret,sanayi, iktisad, tarih, fen, ve biyografi bilgilerini özet halinde ihtiva etmek üzere her sene tertip edilen ve neşredilen eserler hakkında kullanılan bir deyimdir.
Kelime olarak, yıl, sene demek olan  ” Sâl” ile mektup, kitap anlamında kullanılan Nâme’den  meydana getirilmiştir. Yeni Türkçe’de Sâlnâme yerine  yıllık kelimesi kullanılır.
Devlet tarafından neşredildiklerine  göre resmi sayılırlar. Bunlar, umumiyetle  devlet teşkilatı ve kadrolarıyla  buraları  işgâl eden ricâl ve yüksek memur adlarını , memlekete âit sâir umûmi malûmatı ihtivâ ederler.
Bir de husûsi müesseseler, yahut şahıslar tarafından neşredilen  gayri resmi  Sâlnâmeler vardır.
Osmanlılarda resmî Sâlnâme Koca Reşid Paşanın düşünce ve himmeti ile neşre başlamış olup ilki 1263 h/1847 da sonu da 1333 – 34 R.  /1918 m. senesidir. Bundan sonra gittikçe  gelişerek her sâhada  gerek resmî  , gerek husûsi müesseseler tarafından pek çok çeşitte ve pek faydalı  neşriyatta bulunmuştur.
Meselâ : Askeriye Sâlnâmesi , Bahriye Sâlnâmesi, Devlet Sâlnâmesi, Rasadhâne-i Amire  Sâlnâmesi , Rüsûmat Sâlnâmesi, Vilayât ve bazı Eyâlât-i Mümtâze Sâlnâmeleri neşredilmiştir..
Bu halleriyle , Salnâmeler, kendi devirlerine ait bilgi kaynaklarıdır.Devlet Salnâmelerinin ihtiva ettiği bilgiler umumi mahiyettedir. Başta Anadolu,Suriye, Filistin,Irak,Arap Yarımadası, Kuzey Afrika’da Mısır ve Trablusgarb ,bütünüyle Trakya, Arnavutluk, Yoğoslavya,  Bulgaristan, ve bir kısım Akdeniz Adaları, hattâ Doğu Karadeniz’den  Acemistan’a kadar 19.yüzyıl Osmanlı Devleti coğrafyası içindeki yerler hakkında vilayetlerin neşrettikleri salnâmeleri hususi  bilgi kaynaklarıdır.
Bu Salnâmelerde hakkında bilgi bulunan saha, bugün yirmiden fazla devletin coğrafyasını teşkil etmekte olup bunların on beş tanesi İslâm Konferansı Teşkilatı’na üyedir. Diğerlerinde ise Müslüman azınlığı adı altında bulunan  yerlerin nüfusun mühim bir kısmını teşkil etmekteler.
Osmanlı, ayrıca bir de Nevasallar neşrederdi.Daha önce tarihi zabt etmek için ”Şehnâmeler”ve“Vak’a-nüvis /Resmi Muerrih” memurları vardı .  Bunlara devletin tarihi zabt ettirilirdi. Meşrutiyetten sonra da” Tarih-i Osmanî Encümeni” teşkil  olundu. Böylece tarihi kaydetme işlemi onlara isnat edildi .
Osmanlılarda ayrıca Vekâyi-nâmeler ,  Rûz-nameler de ele alınırdı.Bu neşriyatın Devlet reisine has olanları ile  genel umurdan da bu  adlar altında neşirler yapılırdı  .
Konya Büyükşehir Belediyesi şahsıma Konya Vilayetine ait Sal-nâmeleri toplayı  Yeni harfe çevirip gereken kelime ve terimlerin izahını yapma görevini vermesi ile biz de “Vilayeti Konya Salnâmelerini” veya “Konya Salnâmelerini” Konya kütüphanelerinde bulamadığımız sayıları İstanbul kütüphanelerinden istemeye başladık. Önce  bu Salnâmelerin Konya tarihi ile ilgili olması itibarı ile biran evvel bunların sayıların Bir Konya Şehri Kütüphanesi olması hasebi ile “Koyunoğlu Müze ve Kütüphanesin” kitaplığına getirtmeyi  amaçladık bu sebepten bunların neşir tarihlerini ve hangi yerlerde bulunduklarını tayin ettik ve talebe başladık .
Birinci  sayının tercümesini de bitirdik, Allah u Teala izin verdikçe elimize geçen nüshaları çevirmeye devam edeceğiz.Bir on sayı kadar tercümeleri bitince baskı teklifinde bulunacağız.
Konya Salnâmeleri :
Konya Salnâmelerinin ilk baskısı 1285 h. / 1868 m. ve son baskısı da 1330h. /1924m.  tarihlerinde neşr edilmiştir.
Birinci sayı Sultan Abdu’l-Aziz Han devrinde (1285 h. / 1868m.) tarihinde  başlamıştır.
Konya valiliğinde bulunan önce Taş Baskı ( Litografya ) sonra harf dizme (Tipoğrafi)  usuli ile  basılmıştır. Birinci usul ile 16. sayıya kadar devam edilmiştir
Hattatlar  önce Salnâmeleri el yazıları ile hazırlarlar sonradan klişe denilen usule benzer bir üslup ile basılırdı . Bizim birinci sayımızın hattatı yazılı değildir fakat ikinci sayısının hattatı ise merhum büyük hattat Mahbub Efendidir . Salnâmenin sonuna   mühür gibi  Ketebehu Muhammed Mahbub  imzası  derc edilmiştir.
Konya deyince o güne göre neleri ifade ettiğini bu Salnâmelerden öğreniyoruz:
Konya’nın beş sancaktan müteşekkil olduğunu ,fakat sancak mufredatının bazen değiştiğini görüyoruz. Bu konuyu Şemseddin Sami’nin Kamusu’l-A’ lâm  kitabından öğrendiğimiz gibi Salnâmelerin kendilerinde de görüyoruz.
1- Konya Sancağı:
Nefsi Konya, Akşehir, Karaman, Ilgın, Seydişehir, Ereğli ,mea Aşireti Rişvan  Esbkesen( ), Bozkır, Mea Beğsa Beyşehri ,Hadim,Mea Hayran Yalvaç.
2-İçel Sancağı:
(Merkezi Anamur): Anamur,Mea Sinanlu , ve Sarıkavak, ve Köselerli, Mut, Silifke Mea Cebe ve Aşireti Polaçlı Mea Aşireti Keşlu Karataş,Mea Zeye Gülnar.
3-Niğde Sancağı:
Niğde,Nevşehir Kırşehiri , Mea Yahyalı Ürgüb ,Aksaray.
4- Isparta  Sancağı ( ):
Nefsi Isparta,Burdur ( )  , Uluborlı, Havzı Karaağaç ,Mea Gölhisar ve Kamire Tefenni Mea Barla ve Bavlı ve Ağrusı Eğridir.
5- Teke Sancağı :
(Merkezi Alaiyye) ,( )Elmalu, Akseki , Kızılkaya.
Ve Her Salnâmede her yerin nahiyesi ,kazası  yazılı olduğu gibi Mutasarrıfları , Kaymakamları, Zabıtan ve Askerleri, Müdürleri..gibi önemli malumat sunulmuştur.Bu nedenle  Salnâmeler değerli tarihi birer vesikadırlar.
İslâm Konferansı Teşkilatı tarafından  neşri yapılan “Osmanlı Yıllıkları” adı altında bulunan eser bu konuda çok faidelidir .Sayın Hasan Duman bey bu değerli çalışmaları ile  Salnâmelerin nerelerde bulunduklarını teşhis etmişlerdir. Bu eserin faydalarından müstefit olarak Salnâmelerin nerelerde bulunduklarını öğreniyoruz,ve İnşaallah  “Koyunoğlu Yazma Eserleri”n   Tasnifini tekmilde muvaffak kılan Rabbim hazretleri bu çalışmada da başarılı kılar diye niyaz ediyorum.
Benim, Konya Büyükşehir Belediyesine ilmi çalışmalara imkan vermesinden dolayı teşekkürler ettiğim gibi, sanırım ki her ilim muhibbi de benim gibi teşekkür edecektir.
Rabbim çalışmalarımızı hayra vesile kılsın.
Amin.

Araştırmacı Yazar :
Mehmet Eminoğlu

 

- Esb -Kesen : Eski adı  Esb-Keşan / bugün için adı Atsız , Şimdi Konya merkeze bağlı olun Sarayönün’de  bir kasaba halindedir.

- Önceleri adı Hamid ili idi, Selçuklu emirlerden Hamid Beyin orada hüküm sürmesinden dolayı buraya  Hamid İli adı verilmişti. Sonradan bu ad verilmiştir.

- Burdur :Birinci Salnamede müstakil bir sancak olarak geçmişti.

-1. Salnâmede Merkezi Antalya idi